İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Hisse senedi nedir? Avantajları ve Riskleri Nedir? Nasıl Alınır Satılır?

Hepimiz ekonomi haberlerinin, aile sohbetlerinin, gazetelerin sayfalarının bir yerlerinde hisse senedi adına mutlaka denk gelmişizdir. Hatta yakın çevremizde bu işe meraklı birileri muhakkak vardır ve bu kimseler kimi zaman alıp-sattığı hisselerden nasıl kazanç sağladıklarından ya da kayba uğradıklarından dem vurup dururlar. Peki sizce; sıkça duyduğumuz, hatta belki bizim de ilgilendiğimiz bu yatırım aracının ne gibi özellikler taşıdığını, satın alana ne gibi haklar tanıdığını ve bir hisse senedini almaya karar verirken nelere dikkat etmemiz gerektiğini yeterince biliyor muyuz? Eğer merak ediyorsanız bu ve benzeri soruların cevaplarını bu yazıda bulacaksanız.

Önce izninizle biraz lügat paralamak istiyorum, biliyorsunuz hisse senetlerine aynı zamanda pay senedi de deniliyor, eskidense bu senetlere “esham” deniliyordu, esham Arapçada hisseler demek, yani çoğul bir isim, tekil haliyse sehim. Bu tabir eskiden borç senetleri için de kullanılıyordu. Tüm bu isimlerine ilaveten biri çıkıp size “aksiyon” derse, o da bilin ki hisse senedi demektir. Şimdi işin bulmacalarda başarı sağlayacak kısmını geçip, para kazanmanızı sağlayabilecek bilgiler kısmına gelelim. (Finansçı Usta bir gün batarsa, bu lafı uzatmam huyum yüzünden batacak.)

Binbir isimle anılan bu hisse senetleri adı üstünde bir hisseyi temsil ediyor, neyin hissesini dersek, konumuz bağlamında tabii ki şirketlerin hisselerini… Yani bir hisse senedini niçin alırsanız alın, hisseyi üzerinizde (Merkezi Kayıt Kuruluşu’nda) tuttuğunuz sürece bir şirketin ortağısınız demektir. Örneğin gittiniz Koç Holding A.Ş.’nin hisseni aldınız, artık Koç’un hissenize düşen kısmına siz sahipsiniz. Nasıl yani, ben de şimdi Koç ailesiyle aynı haklara sahip miyim diye sorarsanız, kesinlikle evet! Fakat bunu duyunca göğüsünüz çok da kabarmamalı ama hisseniz kadar kabarabilir elbette. Peki, her şirketin hisse senedi borsada işlem görebilir mi? Hayır, göremez. Bir kere her şeyden önce sermaye şirketi olması gerekir ama limited olursa yine göremez. Borsada işlem görenlerinin çoğu ise Anonim Şirket türündedir.

Hisse Senedi Neden Alınır? Yatırımcıya Sağladığı Haklar Nelerdir?

Kendi başınıza bir şirket kurduğunuzu ya da var olan bir şirkete ortak olduğunuzu düşünün. Bunu ne için yaparsınız? Elbette kazanç elde etmek için…

Diyelim ki bir şirket kurdunuz ya da bir şirkete ortak oldunuz ve beklediğiniz de oldu, yani şirket kâr etti. Şirket kârı nasıl kullanabilir? Bunun iki yolu var: Birincisi kârı şirketin sermayesine ekleyebilir, ikincisi kârını ortaklara dağıtabilir. Çoğu durumda ise bir kısmını dağıtır bir kısmını şirket bünyesinde tutar. Kârın ne kadarının temettü olarak dağıtılıp ne kadarının şirket sermayesine ekleneceği kararını ise genel kurul alır, elbette şirket ortağı olarak siz de o kurulda payınız oranında söz sahibi olursunuz. İşte borsadan bir şirketin hisse senedini almanın amacı da bundan farklı değildir, yani amaç belli: Ortak olduğum şirket kâr etsin ve bana ya temettü versin ya da büyüsün; büyüsün ki, ileride daha fazla kâr etsin ve daha fazla temettü versin.

Özetle bir şirketin hissesi temettü için alınır. Burada şu soru akla gelebilir: Şirket şu anda çeşitli nedenlerden dolayı zarar ediyor ama gelecek vadediyorsa o şirketi yok mu saymalı, bir sürü teknoloji şirketi başlangıçta zarar ederken sonradan dünyanın en değerli şirketleri haline geldiler? Tabii ki şirketler bugün zarar ediyor olsalar bile, gelecek vadettiğine inanılıyorsa yine de yatırım için değerlendirilebilir? Fakat şirket size gelecek için de olsa ne vadedebilir? Tabii ki yine kazanç! Bakın, aslında sonuç değişmedi, gelecek için de olsa bir şirkete yatırım temettü beklentisi için yapılır. Bir şirketin temettü dağıtabilmesi ise ancak kâr edebilmesiyle mümkündür.

Hisse Senetlerinin Sahibine Sağladığı Haklar Nelerdir?

  • Temettü (Kâr payı) hakkı: Yukarıda da değindik, kâr payı alma bir ortağın en temel haklarından biridir ve bir yatırımcıyı hisse senedi almaya iten en birincil saik de kârdan pay almak istemektir.
  • Rüçhan (Yeni pay alma) hakkı: Bir şirket bedelli sermaye artırımı yaptığı takdirde, bu artırıma katılmaya öncelikli olarak hak sahibi olanlar ortaklardır ve bu hakka rüçhan denir. Bu hak ortak tarafından kullanılmayıp devredilmek istenirse, Borsa İstanbul Rüçhan Hakkı Kupon Pazarı’nda rüçhan hakkını satılabilir.  (Bu hak gerekçe göstererek kısıtlanabilir)
  • Tasfiyeden pay alma hakkı: Diyelim ki bir şirket herhangi bir sebepten dolayı tasfiye ediliyor, bu durumda şirket tasfiye edildikten sonra geriye para kalırsa bu kalan tutar ortaklara payı oranında dağıtılır.
  • Yönetimine katılma hakkı: Genel kural olarak her ortak yönetime katılabilir ve yönetim kurulunun seçilmesinde de oy kullanır.
  • Genel kurulda oy kullanma hakkı: Yönetim hakkıyla biraz ilişkili, her ortağın genel kurulda en az 1 oy hakkı vardır, bu hak bazı ortaklar artırılabilir fakat hiçbir ortak için 1’in altına düşürülemez.
  • Bilgi alma hakkı: Payları borsada işlem gören şirketler yatırımcılarına karşı şeffaf davranmak zorundadır ve yatırımcını ilgilendiren şirketle ilgili her türlü bilgiyi (Mali tablolar, finansal raporlar, özel durumlar vs.) yatırımcısına en hızlı şekilde ulaştırır. Bunu genelde KAP (Kamuyu Aydınlatma Platformu) üzerinden yapar. Ayrıca pay sahipleri genel kurulda soru sorarak da bilgi almak hakkını kullanabilir. Pay sahibinin bilgi alma hakkı, esas sözleşme veya yönetim kurulu kararı ile engellenemez veya sınırlandırılamaz. Bu hakkın bu denli önemli olmasının sebebi aslında gayet açıktır: Bilgi sahibi olunmadan, yatırım kararı alabilmek mümkün değildir.

Durun daha bitmedi, bir de biliyorsunuz ki sermaye kazancı olayı var, örneğin hisseyi sabah aldınız akşam sattınız ve kâr elde ettiniz (ki buna da spekülasyon diyoruz) diyelim. Ortada temettü yok ama kâr var, nasıl oluyor? Çok güzel oluyor, çünkü ucuza aldınız pahalıya sattınız (İşte ticaretin özü budur!), işte buna sermaye kazancı deniliyor. E bu kadar temettüyü anlattık durduk fakat beri taraftan çoğu kişinin yaptığı da daha çok spekülasyon değil mi diyeceksiniz? Belki öyle fakat bir hissenin fiyatı neden artar ki? Çünkü beklenti oluşur, temettü beklentisi ve borsa beklentiler alınır, gerçekler satılır şeklinde telaffuz edilen meşhur bir söz vardır. Temettü beklentisi oluşunca temettü gerçekleşmese bile hisse fiyatı temettü beklentisindeki artışa paralel olarak yükselmeye başlar.

Şimdi enteresan bir soru daha akla geliyor: Peki, bu temettü beklentisi dakika başı değişir mi? Elbette piyasalardaki kısa vadeli ve uzun vadeli hareketlerin sebepleri bazen birbirinden ayrışabilir. Örneğin gün içindeki haber akışları bile hisse fiyatlarını ektiler. Hatta bazen hava durumu bile etkileyebilir, (Davranışsal Finans mevzusu, oraya da geleceğim); ama orta ve uzun vadede fiyatların temel belirleyicisi şirketin kendisiyle, yani kazanç durumuyla doğrusal bir ilişki içerisine girmeye başlar.

Sürekli kâr açıklayan bir şirketin hisseleri sürekli değer kaybedebilir mi ya da sürekli zarar açıklayan bir şirketin piyasa değeri sürekli artabilir mi? Görülmemiş şey, taşın yere değil de göğe düşmesini beklemek kadar tuhaf bir düşünce.

Hisse Senedi Yatırımının Riskleri Nelerdir?

Hep temettü, hep temettü, bu etin hiç mi yağlı yeri yok? Olmaz mı? Risksiz bir yatırım aracını kim bulmuş? E mevduatlar ne güne duruyor, bankaya yatırırım parayı al sana sıfır risk! Peki ya faiz gelirini alacağınız dönemde enflasyon oranları faiz gelirinizin üzerinde gerçekleşirse ya da çalıştığınız banka batarsa falan ne olacak? Neyse biz mevduatı risksiz kabul edip konumuza devam edelim. Bir kere hisse senetlerinin getirisi vadeli mevduat gibi önceden belli değildir, fiyatları yükselebilir de düşebilir de… Şirkete ortak olmak demek, kârına ortak olmak demek olduğu gibi zararı durumda da bundan etkilenmek anlamına gelir (Bakınız: Ustura çift taraflı keser kuralı). Daha da ötesi tasfiyeden pay alma hakkından bahsettik, bu demek oluyor ki şirketler iflas da edebilir, hem böyle bir durumda sizin payınız işçilerden ve şirkete borç verenlerden sonra ödenir, hatta geriye hiçbir şey kalmayabilir. Bu durumda el elde baş başta… Özetle hisse yatırımı risk içerir, zaten riskle getiri beklentisi de kardeştir; ne kadar yüksek risk alabilirseniz o kadar yüksek beklenti satın alabilirsiniz… (Aynı beklenen getiri için daha fazla risk almak hiçbir zaman rasyonel değildir, risk nasıl yönetilir ayrı bir yazı konusu) Elbette her hissenin riski aynı değildir, hisse fiyatı grafiklerini gözünüzün önüne getirin, her grafiğin birbiriyle aynı oynaklığa sahip olmadığını görürsünüz.

Hisse Senedi Nasıl Alınır Satılır?

Hisse senedi satın almak günümüzde artık Facebook’ta arkadaşınızın doğum günü fotoğraflarını like’lamak (ya da Finansçı Usta’yı takip etmek) kadar kolay, çünkü artık bütün işlemlerinizi akıllı telefonlarınızla yapabilirsiniz; ama öncesinde bir aracı kurumda (yeni isimleri Yatırım Kuruluşu) ya da bankada bir yatırım hesabı açtırmanız gerekiyor. Hesabınızı açtırdınız mı, e tabii ki hesabınızda para da olması gerekiyor. Eğer bu işlemleri tamamladınızsa, artık kolayca hisse alım-satımı yapmaya başlayabilirsiniz.

Hangi aracı kurumla çalışmalıyım? Hisse alım-satımı yaparken ne kadar komisyon öderim?

Hangi aracı kurumla çalışacağınız kararı elbette size kalmış fakat aracı kurum seçerken birkaç hususa dikkat etmemiz gerekiyor. Her şeyden önce çalıştığımız kurumun SPK’den aracılık hizmeti vermeye yetkisi olması gerekir, ki yetkisi yoksa zaten o kurum aslında aracı kurum değildir. Diğer yandan komisyonlara bakarız, çünkü yapacağımız her alım-satım işlemi karşılığında komisyon ödeyeceğiz. Komisyon oranları 10.000’de 1’den tutun da 1000’de 2’lere kadar çıkabiliyor ve oldukça geniş bir skala sunuyor. Ödeyeceğiniz komisyon aynı kurumda bile yapacağınız işlem hacmine göre farklılık gösterebiliyor

Hisse Senedi Komisyonu Nasıl Hesaplanır?

Ne kadar komisyon ödeyeceğinizi bir örnekle açıklayalım. Söz gelimi çalıştığınız kurumun sizden aldığı komisyon oranı 1000’de 1 ve siz tanesi 5 liradan 1000 tane hisse aldınız. Bu durumda;

  • 5*1000=5000 hisse alımı için ödeyeceğiniz tutar.
  • 5000*0,001=5 lira komisyon
  • 5*0,05=0,25 lira, bu da BSMV tutarı
  • Komisyon+BSMV=5,25 lira
  • Sonuç olarak 5000 liralık hisse alımı için ödediğimiz toplam tutar, 5000+5+0,25=5005,25 lira

Şimdi de aynı 1000 hisseyi 5 liradan sattığınızı düşünelim. Bu durumda da;

  • Yine komisyon+BSMV=5,25 olacağına göre,
  • 5000-5,25=4994,75 lira hesabımıza para geçecektir.

Yorumlar kapatıldı.

Mission News Theme by Compete Themes.