İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Tüm Yönleriyle Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP)

Merhaba Değerli Dostlarım,

Bu yazımızın bir dizi olmasını planlıyorum, çünkü meselemiz uzun ve bir o kadar da teknik ayrıntılarla dolu bir mevzuyu içeriyor. Bu yazı dizisinin şimdiden; gerek SPK sınavlarına hazırlanan, gerek bu alanda çalışan, gerekse bu piyasalarda yatırım yapan herkese faydalı olmasını diliyorum. Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nı sizlere anlatırken, konuyu elimden geldiğince anlaşılır bir dille anlatmaya ve mevzu hakkında akla gelebilecek muhtemel soruları cevaplayarak gitmeye gayret göstereceğim. Haydi başlayalım.

Adından da anlaşılacağı üzere VİOP’ta iki tür yatırım aracı işlem görmektedir ve bunlar: Vadeli Sözleşmeler ve Opsiyonlardır. Biz ilk olarak Vadeli Sözleşmeleri ele alarak başlayacağız, sonrasında da Opsiyonlara geçeceğiz.

Gerek Vadeli Sözleşmeler gerekse Opsiyonlar, vadeli esaslara göre işlem görür ve biz bunlara genel olarak Türev Piyasalar diyoruz ve bu piyasalarda işlem gören yatırım araçlarını da Türev Ürün ya da Türev Araç olarak adlandırıyoruz. Neden Türev diyoruz? Çünkü bu araçların değeri her zaman bir dayanak varlığa (underlying asset) göre belirleniyor. Diğer bir ifadeyle türev araçlar, bir dayanak varlık baz alınarak türetiliyor.

Dayanak varlık neler olabilir? Pratikte olmasa da teoride hemen her şey olabilir. Örneğin endeksler, pariteler, hisseler, altın, gümüş, petrol, domates, kahve, pamuk vs.

Bu arada türev piyasalar VİOP ile sınırlı değil, fakat VİOP’u diğer türev piyasalardan ayıran en önemli özelliğin bu piyasanın organize bir piyasa olması olarak düşünebiliriz. Malum VİOP’u denetleyen düzenleyen tek bir otorite var, o da SPK. Aynı şekilde VİOP belirli ve tek bir piyasanın çatısı altında örgütlenmiş durumda, yani BİST bünyesinde.

Vadeli İşlem Sözleşmeleri (Futures) Nedir?

Bir döviz bürosundan Türk Lirası karşılığında Amerikan Doları almak için içeriye girdiğinizi düşünün. Yani Türk Lirası verecek (satacak) ve karşılığında Amerikan Doları satın alacaksınız. Haliyle Amerikan Doları alacağınız için Dolar/TL satış fiyatına bakacaksınız. Baktınız ve diyelim ki, Türk Lirası karşılığında Amerikan Doları satış fiyatının 7,00 lira olduğunu gördünüz ve siz de 7.000 TL verip, karşılığında 1.000 USD alıp döviz bürosundan ayrıldınız. İşlem bitti, çünkü alacağınız malı (örneğimizde o da para) işlem anında teslim aldınız ve karşılığında da ödemeniz gereken parayı verdiniz. İşte bu yaptığınız alışveriş spot piyasada yapılmış bir spot işlemdi. Dikkat ederseniz, bu yaptığınız işlem süpermarketten bir şey satın alırken yaptığınızla aslında aynı mekanizmaya sahip: Malı al ve aynı anda ödemeyi yap.

Şimdi de herhangi bir sebeple (spekülasyon, hedging/korunma, arbitraj) dövizi bugün değil, ileriki bir tarih için (örneğin 1 ay sonrası için) almak istediğinizi düşünün. Bu durumda yapacağınız gereken, VİOP’tan vadesine 1 ay kalmış ve dayanak varlığı Dolar/TL olan 1 adet vadeli sözleşme satın almak olacaktır. Neden 1 adet? Çünkü 1 adet Dolar/TL vadeli sözleşmesi almak bize 1000 Dolar alma hakkı veriyor ve aynı zamanda da yükümlüğü getiriyor. Elbette karşı tarafa da Dolar/TL satma hakkı veriyor ve yine aynı zamanda onu da bu hususta yükümlülük altına sokuyor. 1 adet Dolar/TL dayanak varlıklı vadeli sözleşmenin 1000 dolara karşılık gelmesine, teknik tabirle sözleşme büyüklüğü diyoruz.

Fakat dikkat! Bugünden 1 ay sonrası için aldığım doların fiyatı 1 ay sonrası için 7,00 lira olmayacak; çünkü vadeli alış ve satışlar, spot fiyattan değil, vadeli fiyatlardan yapılır. Peki vadeli fiyat ne olacak ve onun spot fiyattan farkını ne belirleyecek? Burada piyasa devreye girecek, yani vadeli fiyatlar da, tıpkı spot fiyatlar gibi arz ve talebe göre oluşacak. Fakat burada, vadeli sözleşmelerin türev yapısından dolayı bir teorik değeri olduğunu unutmayalım. Dolayısıyla mevcut vadeli fiyatın; spot fiyat ve taşıma maliyetinin toplanmasıyla hesaplanan teorik fiyatla da bir ilişkisi olacaktır. (Burası biraz karmaşık gelmiş olabilir, fakat merak etmeyin teorik vadeli fiyatın nasıl hesaplandığını açıklayınca karmaşıklık son bulacak 🙂

Satın almasına aldık ama dikkat ederseniz ne ödeme yaptık ne de malı teslim aldık… Aslında bu da gayet doğal, çünkü biz vadeli satın aldık ve karşımızdaki de vadeli sattı. Bu da demek oluyor ki, alışveriş 1 ay sonra gerçekleşecek. Peki biz vadeli sözleşme alan taraf olarak 1 ay sonra Amerikan Doları almazsak ya da satan taraf satmazsa? İşte bunun için de vadeli alış ve satışlar için teminat ödüyoruz. Bu teminata, başlangıç teminatı diyoruz. Peki teminatı yatırdık ve Doların, Türk Lirası karşısında değer kaybetmesinden dolayı zararımız arttıkça arttı, bu durumda teminatımız azalmayacak mı? Evet azalacak ve bu durumda bize teminat tamamlama (marjin call) çağrısı gelecek ve bize denilecek ki, teminatınızı başlangıç teminatı seviyesine tamamlayın. (Sürdürme Teminatı 2017’de kaldırıldı.)

Not: Peki ya VİOP’ta o anda vadesi 1 ay sonrası olan vadeli sözleşme bulamazsam? Bu durumda vadesi 1 aya en yakın olan sözleşmeyi almayı tercih etmek durumda kalırsınız ve bu da sizi baz riskiyle karşı karşıya bırakır. Baz riskinin ne olduğuna ileride değineceğiz.

Vadeli Sözleşmelerle Korunma Nasıl Yapılır?

Vadeli piyasaların kökeninde gelecek ile ilgili belirsizliği yönetme ya da bertaraf etme fikri yatar. Diğer bir ifadeyle bu piyasalar tüccarların gelecekteki fiyatların dalgalanma riskinden kendilerini koruyabilmeleri düşüncesinden doğmuştur. Fakat bugün spekülasyon ve arbitraj amacıyla da kullanılmaktadır.

Vadeli sözleşme alıp satarak korunma işlemi örnekleri genellikle ihracat ithalat işi yapanlar üzerinden verilir. Fakat ben burada iPhone satın almayı düşünen biri üzerinden anlatmak istiyorum. Sorumuz şu: 1 ay sonra çıkacak iPhone modelini almak isteyen Apple (kendisinden reklam aldığımız günleri de görürüz inşallah 🙂 ) ürünleri hayranı kişinin cebinde 1 ay sonra 10000 lira olacaktır ve 1 ay sonra çıkacak yeni iPhone modelinin de 1000 dolar fiyatla satışa sunulacağı bilinmektedir. Dolar/TL kuru şu anda 7,00 liradır. Ama Dolar/TL kuru yükselirse TL geliri olan birinin iPhone’u satın alma maliyeti de haliyle yükselecektir. Bu durumda kişi bu riskten kendini korumak için ne yapabilir?

Eğer 1 ay sonra iPhone almayı düşünen kişinin 10000 lira şimdiden cebinde olsaydı, şimdiden 7000 TL karşılığı 1000 Dolar alarak ya da İphone ön sipariş ederek Dolar’ın 1 ay içinde yükselme ihtimalinden kaynaklanan risk de yok edilebilirdi. Ama böyle bir imkan yok. Öyleyse bunun yerine spot kur 7,00 lirayken; örneğin, 1 ay vadeli fiyatı 7,02 olan 1 adet Dolar/TL vadeli sözleşme, vadeli sözleşme başı gerekli teminat 700 lira iken, 700 lira teminat yatırmak suretiyle alınarak da aynı korunma sağlanabilir. Bu durumda Dolar/TL kuru vadeli alım yapan kişi için 7,02 liraya sabitlemiş olurdu ve dolayısıyla İphone”u da Dolar/TL kuru 1 ay sonra 8 lira bile olsa, 7020 liradan alabilirdi. Üstelik yatırdığı 700 lira teminattan da 1 aylık faiz getirisi elde ederdi.

Vadeli Sözleşme İle Tam Korunma Sağlamak Mümkün Mü?

Hem evet, hem hayır. Yani sen de haklısın sen de haklısın. 🙂

Yukarıdaki İphone örneğinden devam edersek üç durumda tam korunma sağlamamız mümkün olmayabilir.

  1. Vadeler uyuşmayabilir. Örneğin piyasada en yakın vadeli sözleşmenin vadesine 20 gün kalmıştır, diğer en yakın sözleşmenin vadesi ise 40 gündür. Bu durumda 1 ay vadeli sözleşme bulamadığımızdan ötürü tam korunma gerçekleştiremeyiz. (Vadeli işlem ve opsiyon piyasalarında sözleşmelerin vadeleri standarttır.)
  2. Her bir vadeli Dolar/TL sözleşmesinin, sözleşme büyüklüğü 1000 dolardır. Fakat İphone 1000 değil de, 900 ya da 1100 dolar fiyatında olsaydı, yine tam koruma gerçekleştirebilmemiz mümkün olmayacaktı.
  3. İphone fiyatı tam olarak dolara endeksli değilse korunma yine tam olarak gerçekleşmez.

Baz Riski Nedir?

Kaç defa sözü geçti, bir türlü açamadık. Artık anlatalım.

Spot fiyat ile vadeli fiyat arasında fark olduğunu söylemiştik, bu fark taşıma maliyetinden kaynaklanır. İşte bu farka baz diyoruz.

Baz dediğimiz aralık vadeye yaklaştıkça kapanır ve vade tarihi geldiğinde spot fiyat ile vadeli fiyatın eşitlenmesi beklenir.

Vadeli fiyatın normal şartlarda spot fiyatla aynı yönde ve dengeli bir şiddette hareket etmesi beklenir. Fakat örneğin, spot artarken, vadeli fiyatın daha fazla ya da az artması, hatta düşmesi gibi durumlar yaşanabilir. Bu olasılığın ortaya çıkması durumu baz riski oluşturur. Bu risk korunma yapanın lehine olabileceği gibi aleyhine de olabilir.

Buna da bir örnek verelim, verelim ki soyut kalmasın. Herhangi bir vadeli sözleşme aldık. 1 gün sonra dayanak varlık spot piyasada %1 artış gösterdi. Bizim aldığımız vadeli sözleşmenin vadeli fiyatı da %1 artış gösterirse bu durumda sıkında olmayacak. Spot fiyat %1 artarken, vadeli fiyatta %1 yerine söz gelimi %2’lik artış yaşanırsa, bu da bizim lehimize bir baz riskinin tezahürü olacak. Fakat spot fiyat %1 artarken, aldığımız vadeli sözleşmenin fiyatı %1 yerine, %1’in altında bir artış gösterirse bu durumda istediğimiz kadar korunamamış olacağız.

Vadeli Sözleşmeler ile Spekülasyon Nasıl Yapılır?

Bildiğiniz gibi spot piyasalarda ucuzdan alıp pahalı satarak ya da eğer ödünç alma imkanımız varsa, (açığa satış) pahalıdan satıp ucuzdan tekrar alarak da kazanç sağlayabiliyoruz. Fakat açığa satış pratikte alış yapmak kadar her zaman kolay olmayabiliyor. Fakat vadeli sözleşmelerde alış ve satış yapmak arasında kolaylık açısından hiçbir fark yoktur. Dolayısıyla fiyatların yükselmesini sözleşme alarak (uzun pozisyon) kâra çevirebildiğimiz gibi fiyatlarda düşüş beklentimizi de sözleşme satarak (kısa pozisyon) kazanç sağlamamız mümkündür. Kısacası boğa piyasasında kazanç sağlamak kadar, ayı piyasasında da kazanç sağlamak vadeli piyasalarda aynı derecede pratiktir.

Peki yükseliş beklediğim bir hisseyi ya da farklı bir yatırım aracını spot piyasadan alım yaparak da kâr elde edebilecekken, fiyatlarda yükseliş beklerken neden vadeli sözleşme alayım? Spekülasyon yapan açısından buradaki en önemli fark vadeli sözleşmelerin kaldıraç içermesidir. Örnek vermek gerekirse, kaldıraç oranı 10 olan bir hisse senedinde 1000 tane alabilmek için vadeli piyasada yatırmanız gereken teminat spot piyasadakinin 10’da 1’i olacaktır. Dolayısıyla kârınız ya da zararınızda 10 katı olacak… Ve son olarak vadeli sözleşme alırken ya da satarken yatırdığınız teminat size faiz getirisi sunacaktır.

Vadeli Sözleşme Spekülasyon Örneği

Diyelim ki fiyatı 15 lira olan bir hisse senedinden 100 adet almak istiyorsunuz ve fiyatın 17 liraya çıkmasını bekliyorsunuz.

Söz konusu hisse senedinden, 100*15= 1500 lira ödeyerek 100 lot aldınız. Beklediğiniz gibi fiyat 17 lira oldu ve 100*17=1700 lira karşılığında sattınız. Öyleyse;

(1700 -1500)/1500=0,13=%13 kâr ettiniz. Şimdi aynısını vadeli sözleşme alarak yapalım.

İlgili hisse senedi üzerine yazılmış 1 adet vadeli sözleşmenin, sözleşme büyüklüğü 100 lot hisse ise, 100 lot için 1 adet sözleşme almanız yetecektir. Aynı şekilde 1 adet sözleşme için 150 lira teminat yatırmanız istendiğini ve söz konusu hissenin vadeli fiyatının 15,05 olduğunu varsayalım. İşlemi yaptınız ve fiyat sonradan 17 lira oldu ve aldığınız sözleşmeyi satarak pozisyonunuzu kapattınız ve (17- 15,05)*100=195 lira kazandınız. Öyleyse;

195/150=1,3=%130 kâr ettiniz ve aynı zamanda mevcut faiz oranlarından yatırdığınız 150 liradan faiz getirisi elde ettiniz.

Vadeli Sözleşme ile Arbitraj Nasıl Yapılır?

Bu soruyu ayrıca ele almıştık, tekerrür olmasın, ilgilenenler için link bırakalım.

Hisse Örneği Üzerinden Vadeli Piyasalarda Arbitraj Nasıl Yapılır?

Vadeli Sözleşme Aldığımda Ya da Sattığımda Vade Sonuna Kadar Beklemek Zorunda Mıyım?

Hayır, değilsiniz. Herhangi bir vadede herhangi bir dayanak varlık üzerine yazılmış, almış ya da satmış olduğunuz vadeli sözleşmedeki açık pozisyonunuzu aynı vadede ve aynı dayanak varlığa ait bir sözleşmede ters işlem yaparak pozisyonunuzu kapatabilirsiniz.

Örneğin 1 adet Ağustos vadeli Dolar/TL alışınız (uzun pozisyon) var. Yine Ağustos vadeli Dolar/TL 1 adet kısa pozisyon alırsanız, 1 adetlik uzun pozisyonunuzu kapatmış olursunuz ve açık pozisyon adediniz sıfıra düşer.

Ayrıca bkz. VİOP’ta İşlem Hacmi Ve Açık Pozisyon Sayısı Nedir Ve Nasıl Yorumlanır?

Her sözleşmede Aynı Teminatı Mı Ödeyeceğim?

Hayır. Almak ya da satmak istediğiniz sözleşme için, sözleşmenin türüne göre başlangıç teminatının ne kadar olacağı değişiyor. Teminat tutarları Takasbank tarafından belirlenip ve duyuruluyor. Vadeli sözleşmenin risk parametrelerine göre hesaplanan “Fiyat Değişim Aralığı” (Price Scan Range-PSR) 1 adet sözleşme için kaç lira teminat yatırılması gerektiğini gösterir.

Örneğin en son açıklanan başlangıç teminat seviyeleri için buraya tıklayabilirsiniz.

Risk parametrelerindeki güncellemeleri de buradan takip edebilirsiniz.

Evet, sanırım bugünlük bu kadar yeter. Elbette VİOP ile ilgili değinmemiz gereken epeyce konu daha var. Devam edeceğiz.

Sağlıcakla.

Yorumlar kapatıldı.

Mission News Theme by Compete Themes.